# Σπονδυλωτά, ασπόνδυλα και τα ταξίδια των σπόρων

> Πώς χωρίζουμε τα ζώα σε σπονδυλωτά και ασπόνδυλα, και πώς η γύρη και οι σπόροι κάνουν καινούργια φυτά.

Μελέτη Περιβάλλοντος, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/environment/vertebrates-and-seeds

## Τι θα μάθεις

- Να χωρίζεις τα ζώα σε σπονδυλωτά και ασπόνδυλα, ανάλογα με το αν έχουν σπονδυλική στήλη.
- Να περιγράφεις πώς ζει ο λύκος και γιατί κινδυνεύει στην Ελλάδα.
- Να εξηγείς πώς είναι οργανωμένη η κοινωνία των μελισσών.
- Να περιγράφεις τη διαδρομή από το λουλούδι στον καρπό, και τα ταξίδια των σπόρων.

## Έχει ραχοκοκαλιά;

Το χταπόδι έχει οκτώ πόδια. Έχει όμως **σπονδυλική στήλη**; Όχι. Το σώμα του
είναι μαλακό από άκρη σε άκρη, και γι' αυτό χωράει σε μια τρύπα όσο ένα κέρμα.

Οι επιστήμονες χωρίζουν όλα τα ζώα σε δύο μεγάλες ομάδες, με μία ερώτηση:

- **Σπονδυλωτά** είναι τα ζώα που έχουν σπονδυλική στήλη, μια ραχοκοκαλιά από
  μικρά κόκαλα, τους σπονδύλους. Είναι τα ψάρια, τα αμφίβια, τα ερπετά, τα
  πουλιά και τα θηλαστικά, όπως εσύ.
- **Ασπόνδυλα** είναι όσα δεν έχουν. Είναι τα έντομα, οι αράχνες, τα
  σαλιγκάρια, τα σκουλήκια, τα χταπόδια, οι μέδουσες.

Αν ανοίξεις ένα ψάρι, θα δεις τη ραχοκοκαλιά του να το διατρέχει από το κεφάλι
ως την ουρά: είναι το «κόκαλο» που βγάζεις όταν το τρως.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σπονδυλωτό ή ασπόνδυλο;*

## Ένα σπονδυλωτό: ο λύκος

Ο **λύκος** ζει στα βουνά, σε ομάδες που λέγονται **αγέλες**. Το πυκνό του
τρίχωμα τον ζεσταίνει τον χειμώνα, τα δυνατά του πόδια τον κάνουν να τρέχει
πολύ, και τα μυτερά του δόντια σκίζουν κρέας. Κυνηγάει ζώα, συνήθως γέρικα ή
άρρωστα. Η λύκαινα γεννά τέσσερα με έξι μικρά, και τα φροντίζει **όλη η
αγέλη**.

Παλιά ζούσαν λύκοι σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα. Σήμερα έχουν μείνει λίγοι.
Γιατί;

- Ανοίχτηκαν **δρόμοι** μέσα στα δάση.
- Το **παράνομο κυνήγι** μείωσε τα ζαρκάδια, τα ελάφια και τα αγριογούρουνα
  που τρώει ο λύκος.
- Δάση έγιναν **βοσκοτόπια**. Ο λύκος, πεινασμένος, πλησίαζε τις στάνες, και
  οι κτηνοτρόφοι τον σκότωναν για να προστατέψουν τα ζώα τους.

Από το **1993** ο νόμος στην Ελλάδα απαγορεύει να σκοτώνουν λύκους. Οι
άνθρωποι κατάλαβαν ότι κάθε ζώο έχει θέση στην ισορροπία του οικοσυστήματος.

## Ένα ασπόνδυλο: η μέλισσα

Οι μέλισσες ζουν σε **κοινωνίες**, μέσα στην κυψέλη, και κάθε μία έχει τη
δουλειά της:

| Ποια          | Τι κάνει                                                                   |
| ------------- | -------------------------------------------------------------------------- |
| **Βασίλισσα** | η μεγαλύτερη· μόνο αυτή γεννά αυγά                                         |
| **Εργάτριες** | χτίζουν την κηρήθρα, μαζεύουν νέκταρ, φτιάχνουν μέλι, ταΐζουν τη βασίλισσα |
| **Κηφήνες**   | οι αρσενικές μέλισσες· ζευγαρώνουν με τη βασίλισσα                         |

Ο **μελισσοκόμος** μεταφέρει τις κυψέλες εκεί όπου ανθίζουν φυτά. Γι' αυτό το
μέλι έχει το άρωμα των λουλουδιών: θυμαρίσιο, πευκόμελο, ανθόμελο.

*Μια εργάτρια πάνω σε λουλούδια. Δες πόσο χνουδωτό είναι το σώμα της: εκεί κολλάει η γύρη, και η μέλισσα την πηγαίνει χωρίς να το ξέρει στο επόμενο λουλούδι.*

## Από το λουλούδι στον σπόρο

Η μέλισσα δεν βοηθάει μόνο εμάς. Βοηθάει και τα **φυτά** να κάνουν
καινούργια φυτά.

Μέσα στο **άνθος** (το λουλούδι) υπάρχει μια λεπτή σκόνη, η **γύρη**. Για να
γίνει ο **καρπός**, η γύρη πρέπει να ταξιδέψει σε ένα άλλο άνθος, **του ίδιου
είδους φυτού**: γύρη μηλιάς σε άνθος μηλιάς. Τη μεταφέρουν κυρίως ο **άνεμος** και τα
**έντομα**. Τότε το άνθος **γονιμοποιείται**, και σιγά σιγά γίνεται καρπός με
**σπόρους** μέσα.

Και οι σπόροι ταξιδεύουν: με τον αέρα (σαν τα «αλεξίπτωτα» της πικραλίδας),
με το νερό, με τα ζώα που τρώνε τον καρπό ή κολλάνε στο τρίχωμά τους, και με
τον άνθρωπο που τους φυτεύει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο κύκλος ζωής ενός φυτού*

*Ένα φασόλι που φυτρώνει, μέρα με τη μέρα. Πρώτα βγαίνει η ρίζα προς τα κάτω, μετά ο βλαστός προς τα πάνω. Μπορείς να το δοκιμάσεις κι εσύ, με ένα φασόλι πάνω σε βρεγμένο βαμβάκι.*

> **Κλειδί**
>
> Τα ζώα τα χωρίζουμε σε **σπονδυλωτά** και **ασπόνδυλα**, αλλά στη φύση
> χρειάζονται και τα δύο. Η μέλισσα, ένα μικρό ασπόνδυλο, μεταφέρει τη γύρη· χωρίς
> αυτήν πολλά φυτά δεν θα έκαναν καρπούς και σπόρους, και ζώα σαν τον λύκο θα
> έβρισκαν λιγότερη τροφή στο τέλος της αλυσίδας.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σπονδυλωτά**: έχουν σπονδυλική στήλη. **Ασπόνδυλα**: δεν έχουν.
> - Άνθος → γύρη από άλλο άνθος → **καρπός** με **σπόρους** → νέο φυτό.
> - Τη γύρη τη μεταφέρουν ο **άνεμος** και τα **έντομα**· τους σπόρους ο αέρας,
>   το νερό, τα ζώα και ο άνθρωπος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η αράχνη έχει οκτώ πόδια και σκληρό σώμα. Είναι σπονδυλωτό;

1. Η ερώτηση δεν είναι πόσα πόδια έχει, ούτε αν είναι σκληρή απ' έξω.
2. Η ερώτηση είναι μία: έχει **σπονδυλική στήλη** μέσα στο σώμα της;
3. Η αράχνη δεν έχει κόκαλα. Το σκληρό της είναι ένα περίβλημα **απ' έξω**.

   Άρα είναι **ασπόνδυλο**, όπως η μέλισσα και το χταπόδι.

### Παράδειγμα 2: Ένας αγρότης έχει μηλιές, αλλά φέτος βρήκε πολύ λίγα μήλα. Οι γείτονες λένε ότι χάθηκαν οι μέλισσες της περιοχής. Γιατί έχει σημασία;

1. Για να γίνει μήλο, το άνθος της μηλιάς πρέπει να πάρει **γύρη** από άλλο άνθος μηλιάς.
2. Τη γύρη τη μεταφέρουν τα έντομα, πιο πολύ απ' όλα οι **μέλισσες**.
3. Χωρίς μέλισσες, τα περισσότερα άνθη δεν γονιμοποιήθηκαν και **δεν έγιναν καρποί**.

   Γι' αυτό πολλοί αγρότες καλούν μελισσοκόμους να φέρουν κυψέλες στα κτήματά τους την άνοιξη.

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνει ένα ζώο σπονδυλωτό;
   - Έχει σπονδυλική στήλη
   - Έχει πολλά πόδια
   - Έχει σκληρό σώμα απ' έξω
   - Ζει στη στεριά
2. Ποιο από αυτά τα ζώα είναι **ασπόνδυλο**;
   - Το σαλιγκάρι
   - Η χελώνα
   - Η σαρδέλα
   - Ο βάτραχος
3. Πώς λέγεται η ομάδα στην οποία ζουν οι λύκοι;
   - Αγέλη
   - Σμήνος
   - Κυψέλη
   - Κοπάδι
4. Ποιο από αυτά **δεν** είναι αιτία που λιγόστεψαν οι λύκοι στην Ελλάδα;
   - Τρώνε πολύ μέλι
   - Δρόμοι ανοίχτηκαν μέσα στα δάση
   - Οι κτηνοτρόφοι τους σκότωναν
   - Το κυνήγι μείωσε τα ελάφια και τα ζαρκάδια
5. Ποια μέλισσα γεννά τα αυγά στην κυψέλη;
   - Η βασίλισσα
   - Οι εργάτριες
   - Οι κηφήνες
   - Όλες μαζί
6. Τι πρέπει να γίνει για να γίνει ένα άνθος καρπός;
   - Να έρθει γύρη από άλλο άνθος
   - Να πέσουν όλα τα φύλλα του φυτού
   - Να ποτιστεί με πολύ νερό
   - Να το κόψει κάποιος
7. Ένα πουλί τρώει έναν καρπό και αφήνει τον σπόρο του μακριά. Τι έκανε το πουλί;
   - Ταξίδεψε τον σπόρο σε νέο τόπο
   - Μετέφερε γύρη από άνθος σε άνθος
   - Κατέστρεψε τον σπόρο
   - Τίποτα που να βοηθάει το φυτό

## Ασκήσεις

1. Γράψε τρία σπονδυλωτά και τρία ασπόνδυλα ζώα.
2. Γιατί από το 1993 ο νόμος απαγορεύει να σκοτώνουν λύκους στην Ελλάδα;
3. Η Μαρία έβαλε ένα φασόλι σε βρεγμένο βαμβάκι και έγραφε τι έβλεπε.

   Το ημερολόγιο της Μαρίας για το φασόλι της.

   | Μέρα | Τι είδε |
   | --- | --- |
   | 1η | ένα ξερό, σκληρό φασόλι |
   | 3η | το φασόλι φούσκωσε και μαλάκωσε |
   | 5η | βγήκε μια άσπρη ρίζα προς τα κάτω |
   | 8η | βγήκε πράσινος βλαστός προς τα πάνω |

   α) Τι βγήκε πρώτο, η ρίζα ή ο βλαστός;
   β) Τι έκανε το φασόλι να φουσκώσει;
4. Ένας γείτονας θέλει να ψεκάσει τον κήπο του για να μη βλέπει καθόλου έντομα. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/environment/vertebrates-and-seeds
