# Οικοσυστήματα και τροφικές αλυσίδες

> Ποιος τρώει ποιον, και τι γίνεται όταν λείψει ένας κρίκος.

Μελέτη Περιβάλλοντος, Δ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-4/environment/ecosystems

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι οικοσύστημα και ποια μέρη το αποτελούν.
- Να φτιάχνεις μια τροφική αλυσίδα με τη σωστή φορά.
- Να ξεχωρίζεις παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδομητές.
- Να προβλέπεις τι συμβαίνει όταν λείψει ένας κρίκος.

## Ένα δάσος δεν είναι απλώς πολλά δέντρα

Οικοσύστημα είναι **όλα τα ζωντανά μιας περιοχής μαζί με το περιβάλλον τους**:
το χώμα, το νερό, ο αέρας, το φως.

Ένα δάσος, μια λίμνη, ένα λιβάδι, ακόμα και μια γλάστρα είναι οικοσυστήματα.
Αυτό που τα κάνει σύστημα δεν είναι το πλήθος — είναι ότι τα μέλη τους
**εξαρτώνται το ένα από το άλλο**.

*Αργυροπελεκάνοι σε ένα νησάκι της λίμνης Κερκίνης. Τρώνε τα ψάρια της λίμνης, και τα ψάρια τρώνε μικρότερα ζωάκια του νερού. Νερό, φυτά, ψάρια και πουλιά είναι ένα οικοσύστημα.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος είναι ο ρόλος του;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σπάσε έναν κρίκο και δες τι γίνεται*

> **Κλειδί**
>
> Οι τροφικές αλυσίδες που βλέπεις γύρω σου ξεκινούν από τον **ήλιο**.
>
> **ήλιος → φυτό → φυτοφάγο → σαρκοφάγο**
>
> Το βέλος δείχνει **προς τα πού πηγαίνει η ενέργεια**, δηλαδή ποιος τρώει ποιον.
> Χορτάρι → ακρίδα σημαίνει «η ακρίδα τρώει το χορτάρι», όχι το αντίστροφο.
>
> Η φορά του βέλους είναι το πιο συχνό λάθος στις τροφικές αλυσίδες.

## Οι τέσσερις ρόλοι

| Ρόλος                | Τι κάνει                  | Παράδειγμα                     |
| -------------------- | ------------------------- | ------------------------------ |
| Παραγωγός            | φτιάχνει τροφή από το φως | χορτάρι, δέντρο, φύκια         |
| Καταναλωτής α΄ τάξης | τρώει φυτά                | ακρίδα, κουνέλι, πρόβατο       |
| Καταναλωτής β΄ τάξης | τρώει φυτοφάγα            | βάτραχος, αλεπού, γεράκι       |
| Αποικοδομητής        | διασπά ό,τι πέθανε        | μανιτάρια, βακτήρια, σκουλήκια |

Οι αποικοδομητές είναι οι πιο παραμελημένοι και οι πιο απαραίτητοι: χωρίς
αυτούς, τα θρεπτικά συστατικά δεν θα επέστρεφαν ποτέ στο χώμα και τα φυτά θα
σταματούσαν να μεγαλώνουν.

*Μανιτάρια πάνω σε έναν πεσμένο κορμό. Είναι αποικοδομητές: σιγά σιγά διαλύουν το νεκρό ξύλο, και ό,τι μένει γίνεται χώμα για καινούρια φυτά.*

## Όταν λείψει ένας κρίκος

Φαντάσου ένα λιβάδι: **χορτάρι → κουνέλια → αλεπούδες**.

- Αν εξαφανιστούν οι αλεπούδες, τα κουνέλια πολλαπλασιάζονται, τρώνε όλο το
  χορτάρι και στο τέλος πεινάνε κι αυτά.
- Αν καεί το χορτάρι, πεινάνε πρώτα τα κουνέλια και αμέσως μετά οι αλεπούδες.

> **Πρόσεχε**
>
> Κανένα ζώο δεν είναι «κακό» ή «άχρηστο» μέσα σε ένα οικοσύστημα.
>
> Το φίδι, ο λύκος και η αράχνη κρατούν τους πληθυσμούς σε ισορροπία. Χωρίς
> θηρευτές, τα φυτοφάγα αυξάνονται ανεξέλεγκτα και καταστρέφουν τη βλάστηση —
> δηλαδή τη δική τους τροφή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Φτιάξε τροφική αλυσίδα με: γεράκι, χορτάρι, φίδι, ποντίκι.

1. Ξεκινάω από τον **παραγωγό**: το χορτάρι φτιάχνει μόνο του τροφή.
2. Ποιος τρώει χορτάρι; Το **ποντίκι**.
3. Ποιος τρώει ποντίκια; Το **φίδι**. Και ποιος τρώει φίδια; Το **γεράκι**.
4. **χορτάρι → ποντίκι → φίδι → γεράκι**

   Τέσσερις κρίκοι, ένα βέλος τη φορά, πάντα προς τον επόμενο που τρώει.

### Παράδειγμα 2: Σε μια λίμνη εξαφανίζονται όλα τα ψάρια. Τι θα συμβεί;

1. Τα ψάρια τρώνε έντομα και μικρούς οργανισμούς. Χωρίς ψάρια, τα έντομα **αυξάνονται πολύ**.
2. Τα πουλιά που τρέφονταν με ψάρια χάνουν την τροφή τους και **φεύγουν ή πεθαίνουν**.
3. Αλλάζουν και τα φυτά της λίμνης: τα έντομα που πλήθυναν τα τρώνε πιο πολύ.
4. Ένας κρίκος που φεύγει δεν αφήνει «μια τρύπα». Αλλάζει **ολόκληρο** το σύστημα, προς τα πάνω και προς τα κάτω.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ένα οικοσύστημα;
   - Τα ζωντανά ενός τόπου και ό,τι τα περιβάλλει
   - Μόνο τα ζώα που ζουν σε μια περιοχή
   - Ένα δάσος με πολλά δέντρα
   - Μια περιοχή που την προστατεύει ο νόμος
2. Τι σημαίνει το βέλος στο «χορτάρι → ακρίδα»;
   - Η ακρίδα τρώει το χορτάρι
   - Το χορτάρι τρώει την ακρίδα
   - Τα δύο ζουν μαζί
   - Η ακρίδα γεννιέται από το χορτάρι
3. Ποιος είναι παραγωγός;
   - Το δέντρο
   - Το κουνέλι
   - Η αλεπού
   - Το μανιτάρι
4. Τι κάνουν οι αποικοδομητές;
   - Διασπούν ό,τι πέθανε
   - Κυνηγούν μικρά ζώα
   - Παράγουν τροφή από τον ήλιο
   - Τρώνε φρέσκα φυτά
5. Σε ένα λιβάδι εξαφανίζονται οι αλεπούδες. Τι γίνεται με τα κουνέλια;
   - Πληθαίνουν, και μετά πεινάνε
   - Εξαφανίζονται κι αυτά αμέσως
   - Δεν αλλάζει τίποτα
   - Αρχίζουν να τρώνε κρέας
6. Από πού ξεκινά η ενέργεια σε μια τροφική αλυσίδα του δάσους;
   - Από τον ήλιο
   - Από το χώμα
   - Από το νερό
   - Από τα σαρκοφάγα
7. Γιατί χρειάζονται οι θηρευτές σε ένα οικοσύστημα;
   - Κρατούν τα φυτοφάγα σε ισορροπία
   - Δεν χρειάζονται καθόλου
   - Καθαρίζουν το νερό από τα σκουπίδια
   - Παράγουν τροφή

## Ασκήσεις

1. Γράψε έναν αποικοδομητή.
2. Γιατί χωρίς αποικοδομητές τα φυτά θα σταματούσαν κάποτε να μεγαλώνουν;
3. Η τάξη της Ελένης παρατήρησε μια γωνιά του σχολικού κήπου ένα απόγευμα και έγραψε τι είδε.

   Τι είδε η τάξη στον κήπο, και τι έκανε το καθένα.

   | Τι είδαμε | Τι έκανε |
   | --- | --- |
   | Μαρούλια {{leaf}} | μεγάλωναν στον ήλιο |
   | Σαλιγκάρι | έτρωγε ένα φύλλο μαρουλιού |
   | Κότσυφας {{bird}} | έφαγε το σαλιγκάρι |
   | Μανιτάρια | φύτρωναν πάνω σε ένα σάπιο κούτσουρο |

   α) Γράψε την τροφική αλυσίδα που είδαν, με βέλη.
   β) Ποιος στον πίνακα είναι αποικοδομητής;
4. Στον κήπο της γιαγιάς σου υπάρχουν πολλές αράχνες, και εκείνη θέλει να ψεκάσει για να φύγουν όλες. Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-4/environment/ecosystems
