# Μωσαϊκά και συμμετρία

> Σχήματα που στρώνουν πάτωμα χωρίς κενά, το τάγκραμ, και η δίπλωση που κάνει τα δύο μισά να ταιριάξουν.

Μαθηματικά, Γ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-3/math/symmetry-and-tiling

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι μωσαϊκό: σχήματα δίπλα δίπλα, χωρίς κενά και χωρίς πατήματα.
- Να ξεχωρίζεις ποια σχήματα στρώνουν ένα πάτωμα και ποια αφήνουν κενά.
- Να βρίσκεις αν ένα σχήμα είναι συμμετρικό και να χαράζεις τον άξονα συμμετρίας του.
- Να συμπληρώνεις ένα σχέδιο ώστε να γίνει συμμετρικό.

## Χωρίς κενά, χωρίς πατήματα

Κοίτα το πάτωμα της κουζίνας ή ένα παλιό ψηφιδωτό σε εκκλησία. Είναι φτιαγμένα από μικρά κομμάτια, βαλμένα το ένα δίπλα στο άλλο.

**Μωσαϊκό** λέμε το σχέδιο που φτιάχνεται από μικρότερα σχήματα, τοποθετημένα δίπλα δίπλα **χωρίς να αφήνουν κενά** και **χωρίς να πατάει** το ένα πάνω στο άλλο.

Δεν στρώνουν όλα τα σχήματα ένα πάτωμα:

- **Τετράγωνα**: στρώνουν. Τέσσερα συναντιούνται σε κάθε γωνία.
- **Τρίγωνα**: στρώνουν, αν γυρίζεις το ένα ανάποδα από το άλλο.
- **Εξάγωνα**: στρώνουν. Έτσι φτιάχνουν οι μέλισσες την κηρήθρα.
- **Κύκλοι**: δεν στρώνουν. Όπως κι αν τους βάλεις, μένουν κενά ανάμεσα.

> **Κλειδί**
>
> Ένα σχήμα στρώνει πάτωμα όταν οι γωνίες που συναντιούνται σε ένα σημείο **γεμίζουν όλο τον γύρο**, χωρίς να μένει χαραμάδα.
>
> Τέσσερις ορθές γωνίες τετραγώνων γεμίζουν τον γύρο ακριβώς. Ο κύκλος δεν έχει γωνίες, και κάθε φορά μένει ένα κενό σαν αστεράκι.

### Το τάγκραμ

Το **τάγκραμ** είναι ένα παλιό κινέζικο παζλ. Κόβεις ένα τετράγωνο σε **επτά** κομμάτια: πέντε τρίγωνα (δύο μεγάλα, ένα μεσαίο, δύο μικρά), ένα τετράγωνο και ένα πλάγιο παραλληλόγραμμο.

Με τα επτά κομμάτια φτιάχνεις γάτες, βάρκες, σπίτια. Όποιο σχήμα κι αν φτιάξεις, αν χρησιμοποιήσεις **και τα επτά** χωρίς κενά και χωρίς πατήματα, πιάνει **τόση επιφάνεια όση το αρχικό τετράγωνο**. Αλλάζει η μορφή, όχι το πόσο χαρτί είναι.

## Η συμμετρία

Δίπλωσε μια ζωγραφιά πάνω σε μια γραμμή. Αν τα δύο μισά πέφτουν **ακριβώς** το ένα πάνω στο άλλο, το σχήμα είναι **συμμετρικό** και η γραμμή λέγεται **άξονας συμμετρίας**.

Κάθε κομμάτι από τη μία μεριά έχει το ταίρι του από την άλλη, **στην ίδια απόσταση** από τον άξονα, σαν σε καθρέφτη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κάνε το σχέδιο συμμετρικό*

### Ένας, πολλοί ή κανένας άξονας

Ένα σχήμα μπορεί να έχει **πολλούς** άξονες. Ένα τετράγωνο έχει τέσσερις: τον όρθιο, τον οριζόντιο και τις δύο διαγώνιους. Ένα στρογγυλό βιτρό εκκλησίας, με το ίδιο σχέδιο γύρω γύρω, μπορεί να έχει οχτώ ή και περισσότερους.

- **Πεταλούδα**: ένας άξονας, από το κεφάλι ως την ουρά
- **Ορθογώνιο**: δύο άξονες, ένας όρθιος και ένας οριζόντιος
- **Τετράγωνο**: τέσσερις άξονες
- **Κύκλος**: όσους θέλεις, κάθε γραμμή που περνάει από το κέντρο

> **Πρόσεχε**
>
> Η **διαγώνιος** του ορθογωνίου **δεν** είναι άξονας συμμετρίας.
>
> Κόψε ένα ορθογώνιο από χαρτί και δίπλωσέ το πάνω στη διαγώνιο: οι δύο μύτες προεξέχουν και δεν πέφτουν η μία πάνω στην άλλη. Στο τετράγωνο η διαγώνιος δουλεύει, στο μακρόστενο ορθογώνιο όχι.

Ο άξονας δεν περνάει πάντα **μέσα** από το σχήμα. Ένας κύκνος στη λίμνη και το είδωλό του στο νερό είναι συμμετρικοί, και ο άξονας είναι η γραμμή του νερού, **ανάμεσά** τους.

> **Θυμήσου**
>
> Διπλώνεις χαρτί, κόβεις ένα κοριτσάκι με τα χέρια στη δίπλωση, και το ανοίγεις: βγαίνουν δύο κοριτσάκια πιασμένα χέρι χέρι, συμμετρικά. Η δίπλωση είναι ο άξονας.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η μισή μπορντούρα στον τοίχο της κουζίνας έχει \$14\$ πλακάκια. Πόσα πλακάκια θέλει όλη η μπορντούρα;

1. Η μισή μπορντούρα είναι $14$ πλακάκια, και η άλλη μισή είναι ίδια.
2. $14 + 14 = 28$.

   **Θέλει $28$ πλακάκια.**

### Παράδειγμα 2: Ο Νίκος θέλει να στρώσει ένα τραπέζι με χάρτινους κύκλους, χωρίς να φαίνεται το ξύλο. Τα καταφέρνει;

1. Οι κύκλοι δεν έχουν γωνίες. Όπως κι αν τους βάλει, ανάμεσα σε τρεις κύκλους που ακουμπάνε μένει ένα μικρό κενό.
2. **Όχι.** Για να μη φαίνεται το ξύλο, θα πατήσουν οι κύκλοι ο ένας πάνω στον άλλο, και τότε δεν είναι πια μωσαϊκό. Με τετράγωνα ή εξάγωνα θα τα κατάφερνε.

### Παράδειγμα 3: Πόσους άξονες συμμετρίας έχει ένα τρίγωνο με τρεις ίσες πλευρές;

1. Δίπλωσε το τρίγωνο ώστε μια κορυφή να πέσει πάνω στη μέση της απέναντι πλευράς. Τα δύο μισά συμπίπτουν: ένας άξονας.
2. Το ίδιο γίνεται από **κάθε** κορυφή, αφού όλες οι πλευρές είναι ίσες.
3. **Τρεις άξονες**, ένας από κάθε κορυφή.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι μωσαϊκό;
   - Κομμάτια δίπλα δίπλα, χωρίς κενά και πατήματα
   - Κομμάτια σκόρπια πάνω σε ένα χαρτί
   - Κομμάτια που πατάνε το ένα πάνω στο άλλο
   - Ένα σχέδιο μόνο με ένα χρώμα
2. Με ποια σχήματα **δεν** μπορείς να στρώσεις ένα πάτωμα χωρίς κενά;
   - Με κύκλους
   - Με τετράγωνα
   - Με εξάγωνα
   - Με ορθογώνια
3. Από πόσα κομμάτια φτιάχνεται το τάγκραμ;
   - $7$
   - $5$
   - $4$
   - $10$
4. Πότε μια γραμμή είναι άξονας συμμετρίας ενός σχήματος;
   - Όταν, αν διπλώσεις εκεί, τα μισά συμπίπτουν
   - Όταν κόβει το σχήμα σε δύο οποιαδήποτε κομμάτια
   - Όταν περνάει από μια γωνία του σχήματος
   - Όταν είναι όρθια, από πάνω προς τα κάτω
5. Πόσους άξονες συμμετρίας έχει ένα τετράγωνο;
   - $4$
   - $2$
   - $1$
   - $8$
6. Η Άννα διπλώνει ένα μακρόστενο ορθογώνιο πάνω στη διαγώνιό του. Τι βλέπει;
   - Οι μύτες προεξέχουν, δεν συμπίπτουν
   - Τα δύο μισά πέφτουν ακριβώς
   - Το ορθογώνιο γίνεται τετράγωνο
   - Δεν διπλώνεται καθόλου
7. Ένα τετραγωνάκι είναι $3$ κουτάκια αριστερά από τον άξονα. Πού είναι το ταίρι του;
   - $3$ κουτάκια δεξιά του άξονα
   - $3$ κουτάκια δεξιά από το ίδιο
   - $1$ κουτάκι δεξιά του άξονα
   - $6$ κουτάκια δεξιά του άξονα
8. Ένας κύκνος καθρεφτίζεται στη λίμνη. Πού είναι ο άξονας συμμετρίας;
   - Στη γραμμή του νερού
   - Στη μέση του κύκνου
   - Στο κεφάλι του κύκνου
   - Δεν υπάρχει άξονας

## Ασκήσεις

1. Πόσους άξονες συμμετρίας έχει ένα ορθογώνιο που δεν είναι τετράγωνο;
2. Ένα σχέδιο είναι συμμετρικό ως προς κατακόρυφο άξονα. Αριστερά του άξονα έχει $8$ κόκκινα τετραγωνάκια, και στα δεξιά έχεις ήδη βάψει τα $5$ ταίρια τους. Πόσα κόκκινα πρέπει να βάψεις ακόμα, και πόσα κόκκινα θα έχει όλο το σχέδιο;
3. Ένας τοίχος στρώνεται με $6$ σειρές πλακάκια, $9$ σε κάθε σειρά. Η μεσαία κατακόρυφη στήλη είναι μπλε, και είναι ο άξονας συμμετρίας του σχεδίου. Όλα τα άλλα πλακάκια, αριστερά και δεξιά της, είναι κίτρινα. Πόσα πλακάκια είναι κίτρινα και πόσα μπλε;
4. Σε ένα συμμετρικό σχέδιο, το αριστερό μισό έχει $7$ κόκκινα και $5$ μπλε τετραγωνάκια, και πάνω στον άξονα υπάρχουν $3$ κίτρινα. Πόσα τετραγωνάκια έχει όλο το σχέδιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-3/math/symmetry-and-tiling
