# Οικογένειες λέξεων

> Γράφω, γράμμα, γραφείο, γραμματέας: μία ρίζα, πολλά παιδιά.

Γλώσσα, Γ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-3/language/word-families

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τη ρίζα που έχουν κοινή οι λέξεις μιας οικογένειας.
- Να φτιάχνεις λέξεις της ίδιας οικογένειας από μια λέξη που ξέρεις.
- Να γράφεις σωστά μια λέξη θυμίζοντας στον εαυτό σου πώς γράφεται ο συγγενής της.
- Να ξεχωρίζεις λέξεις που απλώς μοιάζουν από λέξεις που είναι συγγενείς.

## Μια λέξη με πολλά παιδιά

Πες δυνατά: **γράφω**, **γραφή**, **ορθογραφία**, **γραμματόσημο**,
**φωτογραφία**.

- **γρά**φω
- φωτο**γρα**φία: «γράφει» με το φως

Όλες έχουν μέσα ένα κοινό κομμάτι, το **γρα**, και όλες έχουν σχέση με το
γράψιμο. Το κοινό κομμάτι λέγεται **ρίζα**. Οι λέξεις με την ίδια ρίζα και
συγγενικό νόημα φτιάχνουν μια **οικογένεια λέξεων**.

Καμιά φορά το τελευταίο γράμμα της ρίζας αλλάζει λίγο: γρα**φ**ή,
γρα**μ**ματόσημο. Το «γρα» όμως μένει πάντα ίδιο.

## Μερικές οικογένειες

- **ψωμ-**: ψωμί, ψωμάκι, ψωμοτύρι
- **δασ-**: δάσος, δασάκι, δασοφύλακας
- **βαρκ-**: βάρκα, βαρκάκι, βαρκάρης
- **μηλ-**: μήλο, μηλιά, μηλόπιτα
- **λουλουδ-**: λουλούδι, λουλουδάκι, λουλουδένιος
- **νερ-**: νερό, νεράκι, νερόμυλος

Η ρίζα μένει στη θέση της. Αλλάζει ό,τι κολλάει πριν ή μετά από αυτήν.

> **Κλειδί**
>
> Μια λέξη ανήκει σε μια οικογένεια όταν έχει **δύο** πράγματα:
>
> - την **ίδια ρίζα**, και
> - **συγγενικό νόημα**.
>
> Ο βαρκάρης οδηγεί βάρκα. Το βαρκάκι είναι μικρή βάρκα. Όλα έχουν να κάνουν με
> τη βάρκα.

## Η οικογένεια σε βοηθάει στην ορθογραφία

Η ρίζα γράφεται **με τον ίδιο τρόπο** σε όλη την οικογένεια. Αν δεν ξέρεις πώς
γράφεται μια λέξη, ψάξε έναν συγγενή της που τον ξέρεις.

Δουλεύει σχεδόν πάντα. Σε λίγες οικογένειες αλλάζει το φωνήεν της ρίζας: το
**πλένω** έχει ε, το **πλυντήριο** έχει υ. Όταν ένας συγγενής σε μπερδεύει,
ρώτα τη δασκάλα ή κοίτα στο λεξικό.

| Διστάζεις για… | Θυμήσου…    | Άρα γράφεις…  |
| -------------- | ----------- | ------------- |
| κ?πουρός       | κ**ή**πος   | κ**η**πουρός  |
| ξ?λουργός      | ξ**ύ**λο    | ξ**υ**λουργός |
| σχ?λικός       | σχ**ο**λείο | σχ**ο**λικός  |
| τ?ρόπιτα       | τ**υ**ρί    | τ**υ**ρόπιτα  |
| κο?ινίζω       | κό**κκ**ινο | κο**κκ**ινίζω |

> **Θυμήσου**
>
> Όταν διστάζεις για ένα γράμμα, ρώτα: **«Από ποια λέξη που ξέρω βγαίνει αυτή;»**
> Ο συγγενής σού λέει πώς γράφεται η ρίζα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον συγγενή*

## Μοιάζουν, αλλά δεν είναι συγγενείς

- **κουτ**ί
- **κουτ**άλι

Αρχίζουν με τα ίδια γράμματα, αλλά το κουτάλι δεν είναι «κάτι σαν κουτί». Δεν
είναι συγγενείς. Τα γράμματα δεν φτάνουν: ρώτα πάντα και για το **νόημα**.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **πολίτης** και ο **πωλητής** ακούγονται σχεδόν ίδια (πο-**λί**-της,
> πω-λη-**τής**), αλλά είναι από άλλη οικογένεια ο καθένας.
>
> - Ο **πολίτης** ζει σε μια **πόλη**: π**ο**λίτης, με ο από την πόλη.
> - Ο **πωλητής** πουλάει, όπως το «**Πωλείται**» στις πινακίδες: π**ω**λητής, με ω.
>
> Λάθος οικογένεια σημαίνει και λάθος ορθογραφία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιανού συγγενής;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο φούρναρης λέγεται και «ψ?μάς». Γράφεται με ο ή με ω;

1. Ψάχνουμε τι σημαίνει η λέξη. Ο ψωμάς είναι αυτός που φτιάχνει **ψωμί**.
2. Άρα είναι από την οικογένεια του «ψωμί». Το ψωμί το ξέρουμε: γράφεται με **ω**.
3. Η ρίζα μένει ίδια σε όλη την οικογένεια. Γράφουμε **ψωμάς**, με ω.

### Παράδειγμα 2: Το «καλάθι» και το «καλός» αρχίζουν και τα δύο με «καλ». Είναι στην ίδια οικογένεια;

1. Κοιτάμε τα γράμματα. Και οι δύο λέξεις αρχίζουν με **καλ**. Μέχρι εδώ μοιάζουν.
2. Ρωτάμε για το νόημα. Το «καλός» λέει πώς είναι κάποιος. Το «καλάθι» είναι ένα
   αντικείμενο για να βάζεις πράγματα. Το ένα δεν έχει να κάνει με το άλλο.
3. Δεν έχουν συγγενικό νόημα. Άρα **δεν** είναι οικογένεια. Απλώς μοιάζουν.

## Ερωτήσεις

1. Πότε δύο λέξεις είναι στην ίδια οικογένεια;
   - Όταν έχουν την ίδια ρίζα και συγγενικό νόημα
   - Όταν αρχίζουν με το ίδιο γράμμα
   - Όταν έχουν την ίδια κατάληξη
   - Όταν έχουν τον ίδιο αριθμό συλλαβών
2. Ποια λέξη είναι στην οικογένεια του «δάσος»;
   - δασικός
   - δάσκαλος
   - δάχτυλο
   - δανείζω
3. Ποια λέξη ΔΕΝ είναι στην οικογένεια του «γράφω»;
   - γραβάτα
   - γραφείο
   - γραμματέας
   - ζωγραφίζω
4. Πώς γράφεται σωστά αυτός που φτιάχνουμε με χιόνι;
   - χιονάνθρωπος
   - χειονάνθρωπος
   - χυονάνθρωπος
   - χοιονάνθρωπος
5. Η πόρτα έχει μια … για να την κλειδώνουμε. Ποια γραφή είναι σωστή;
   - κλειδαριά
   - κλιδαριά
   - κληδαριά
   - κλοιδαριά
6. Ποιο είναι το κοινό κομμάτι, η ρίζα, στις λέξεις «ύπνος, υπνάκος, υπναράς»;
   - υπν-
   - -ος
   - -άκος
   - -ράς
7. Αυτός που πουλάει ρούχα στο μαγαζί είναι ο …
   - πωλητής
   - πολίτης
   - πολητής
   - πωλίτης
8. Σε ποια ομάδα όλες οι λέξεις είναι μία οικογένεια;
   - θάλασσα, θαλασσινός, παραθαλάσσιος
   - καλός, καλάθι, καλοσύνη
   - πόλη, πολίτης, πολυκατοικία
   - γράφω, γράμμα, γρασίδι
9. Ο Άρης δεν ξέρει με ποιο «ι» γράφεται το «λ_μανάκι», το μικρό λιμάνι. Ποια λέξη πρέπει να θυμηθεί;
   - λιμάνι
   - λεμόνι
   - λυπάμαι
   - Καμία, το γράφει όπως ακούγεται
10. Ο Νικήτας έφτιαξε τέσσερις οικογένειες λέξεων. Σε ποια έβαλε κατά λάθος μια λέξη που μόνο μοιάζει;
   - πόλη: πολίτης, μεγαλούπολη, πολυθρόνα
   - ήλιος: ηλιοβασίλεμα, ηλιόλουστος, ηλιοτρόπιο
   - νερό: νεροχύτης, νερουλός, νεροπότηρο
   - κλειδί: κλειδαριά, κλειδώνω, κλειδαράς

## Ασκήσεις

1. Γράψε δύο λέξεις από την οικογένεια του «ψάρι».
2. Βρες τη ρίζα που έχουν κοινή οι λέξεις «σπίτι, σπιτάκι, σπιτικός».
3. Συμπλήρωσε το γράμμα που λείπει και γράψε από ποια λέξη το βρήκες: «φ_λλάδιο».
4. Ποια λέξη δεν ανήκει στην οικογένεια: μέλι, μελίσσι, μελάνι, μελόπιτα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-3/language/word-families
