# Η Λίθινη Εποχή

> Εργαλεία από πέτρα, η πρώτη φωτιά, και τα πρώτα χωριά.

Ιστορία, Γ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-3/history/prehistory

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την Παλαιολιθική από τη Νεολιθική εποχή με βάση τον τρόπο ζωής.
- Να εξηγείς τι άλλαξε στη ζωή των ανθρώπων με τη φωτιά.
- Να περιγράφεις πώς η γεωργία και η κτηνοτροφία έφεραν τους πρώτους μόνιμους οικισμούς.
- Να αναφέρεις το Σέσκλο και το Διμήνι ως νεολιθικούς οικισμούς της Θεσσαλίας.

## Πριν από τη γραφή

Για πάρα πολλά χρόνια οι άνθρωποι δεν ήξεραν να γράφουν. Δεν άφησαν βιβλία
ούτε γράμματα. Αυτή η μεγάλη περίοδος λέγεται **προϊστορία**.

Πώς ξέρουμε, λοιπόν, πώς ζούσαν; Από όσα άφησαν πίσω τους: εργαλεία, κόκαλα
ζώων, σπόρους, στάχτη από φωτιές, σπασμένα αγγεία. Αυτά τα βρίσκουν οι
**αρχαιολόγοι** όταν σκάβουν προσεκτικά στο χώμα.

Το πιο σημαντικό υλικό εκείνων των ανθρώπων ήταν η **πέτρα**. Γι' αυτό η
εποχή λέγεται **Λίθινη Εποχή** (λίθος σημαίνει πέτρα). Τη χωρίζουμε σε δύο
μεγάλα κομμάτια:

|                    | Παλαιολιθική                   | Νεολιθική                           |
| ------------------ | ------------------------------ | ----------------------------------- |
| Όνομα              | παλαιός + λίθος                | νέος + λίθος                        |
| Πότε (στην Ελλάδα) | ως περίπου 10.000 π.Χ.         | περίπου 7000 – 3000 π.Χ.            |
| Τροφή              | κυνήγι, ψάρεμα, συλλογή καρπών | γεωργία και κτηνοτροφία             |
| Κατοικία           | σπηλιές και πρόχειρες καλύβες  | σπίτια σε μόνιμα χωριά              |
| Εργαλεία           | πελεκημένες πέτρες             | και λειασμένες (γυαλισμένες) πέτρες |

Ανάμεσά τους υπάρχει μια μικρότερη περίοδος αλλαγής, η **Μεσολιθική**.

## Η ζωή του κυνηγού

Στην Παλαιολιθική εποχή οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές ομάδες. Κυνηγούσαν ζώα,
ψάρευαν και μάζευαν καρπούς, ρίζες και μούρα.

Όταν τα ζώα έφευγαν ή οι καρποί τελείωναν, η ομάδα **μετακινούνταν**. Γι' αυτό
δεν έχτιζαν μόνιμα σπίτια. Έμεναν σε **σπηλιές**, όπως η σπηλιά της
**Θεόπετρας** κοντά στην Καλαμπάκα ή η σπηλιά των **Πετραλώνων** στη Χαλκιδική.

Τα εργαλεία τους ήταν από πέτρα, κόκαλο και ξύλο. Χτυπούσαν μια πέτρα με μια
άλλη ώσπου να βγει κοφτερή άκρη: έτσι έφτιαχναν τσεκούρια, ξύστρες και μύτες
για ακόντια.

*Δύο πέτρινα εργαλεία της Παλαιολιθικής εποχής, σε μουσείο της Ιταλίας. Κάθε γούβα πάνω στην πέτρα είναι ένα χτύπημα με άλλη πέτρα. Έτσι έβγαινε η κοφτερή άκρη.*

## Η φωτιά αλλάζει τα πάντα

Κάποια στιγμή οι άνθρωποι έμαθαν να **κρατούν** τη φωτιά αναμμένη και αργότερα
να την **ανάβουν** μόνοι τους — με τριβή ξύλων ή με σπίθες από πέτρες.

Η φωτιά τούς έδωσε:

- **ζέστη** τις κρύες νύχτες,
- **φως** μέσα στη σπηλιά,
- **ψημένο φαγητό**, πιο εύκολο να φαγωθεί,
- **προστασία** από τα άγρια ζώα, που φοβούνται τη φλόγα.

Γύρω από τη φωτιά η ομάδα μαζευόταν, έτρωγε και μιλούσε. Η εστία έγινε το
κέντρο της ζωής τους.

## Οι πρώτοι γεωργοί

Στη Νεολιθική εποχή έγινε η μεγαλύτερη αλλαγή: οι άνθρωποι έμαθαν να
**σπέρνουν** σιτάρι, κριθάρι και όσπρια, και να **εξημερώνουν** ζώα, όπως
πρόβατα, κατσίκες, βόδια και γουρούνια.

Τώρα η τροφή δεν ήταν πια κάπου μακριά. Ήταν στο χωράφι και στο μαντρί. Έπρεπε
όμως κάποιος να μένει κοντά για να σπείρει, να ποτίσει, να θερίσει. Έτσι οι
άνθρωποι **εγκαταστάθηκαν μόνιμα** σε ένα μέρος και έχτισαν τα πρώτα **χωριά**.

Με το περίσσευμα της τροφής είχαν χρόνο και για άλλες δουλειές: έφτιαξαν
**πήλινα αγγεία** για να φυλάνε σπόρους και νερό, **ύφαιναν** ρούχα και
γυάλιζαν τις πέτρες για να κάνουν πιο γερά εργαλεία.

*Πήλινο αγγείο από το Σέσκλο, περίπου 4800 π.Χ. Βρέθηκε στο πάτωμα ενός σπιτιού. Σε τέτοια δοχεία οι πρώτοι γεωργοί φύλαγαν μάλλον τους σπόρους και τη σοδειά τους.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυνηγός ή γεωργός;*

## Σέσκλο και Διμήνι

Δύο από τους πιο γνωστούς νεολιθικούς οικισμούς της Ελλάδας βρίσκονται στη
**Θεσσαλία**, κοντά στον Βόλο, όπου η γη είναι εύφορη.

*Χάρτης της Ελλάδας με τη Θεσσαλία και την πόλη του Βόλου, κοντά στην οποία βρίσκονται το Σέσκλο και το Διμήνι.*

- Στο **Σέσκλο** τα σπίτια είχαν πέτρινα θεμέλια και τοίχους από **ωμές
  πλίνθους** (τούβλα από λάσπη και άχυρα, στεγνωμένα στον ήλιο). Οι κάτοικοι
  έφτιαχναν όμορφα αγγεία, βαμμένα με κόκκινα σχέδια.
- Στο **Διμήνι**, που είναι νεότερο, ο οικισμός είχε γύρω του **πέτρινους
  περιβόλους**, τον έναν μέσα στον άλλον, και στο κέντρο μια αυλή.

*Αγγεία από το Διμήνι σε μουσείο. Το σχέδιο πίσω τους δείχνει πώς ίσως ήταν ο οικισμός: σπίτια πάνω σε λόφο, με πέτρινους περιβόλους γύρω γύρω.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τους κυνηγούς στους πρώτους μεταλλουργούς*

> **Κλειδί**
>
> Η γεωργία έφερε τη **μόνιμη κατοικία**.
>
> Όποιος ζει από το κυνήγι ακολουθεί τα ζώα. Όποιος ζει από το χωράφι μένει
> δίπλα του. Από εκεί ξεκίνησαν τα χωριά — και πολύ αργότερα οι πόλεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι χρονολογίες της προϊστορίας είναι **κατά προσέγγιση**. Γι' αυτό λέμε
> «περίπου 7000 π.Χ.» και όχι μια ακριβή χρονιά.
>
> Και οι αλλαγές δεν έγιναν σε μια μέρα: οι άνθρωποι χρειάστηκαν αιώνες, ακόμα
> και χιλιάδες χρόνια, για να περάσουν από το κυνήγι στη γεωργία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Οι αρχαιολόγοι βρίσκουν σε μια σπηλιά στάχτη, κόκαλα ελαφιών και πελεκημένες πέτρες, αλλά κανένα αγγείο. Σε ποια εποχή ανήκουν;

1. Η **στάχτη** δείχνει ότι άναβαν φωτιά. Αυτό το έκαναν και στις δύο εποχές, άρα δεν μας λέει ακόμα πολλά.
2. Τα **κόκαλα ελαφιών** δείχνουν κυνήγι άγριων ζώων.
3. Οι **πελεκημένες πέτρες** χωρίς πήλινα αγγεία ταιριάζουν με ανθρώπους που μετακινούνταν.
4. Τα ευρήματα δείχνουν κυνηγούς: μάλλον **Παλαιολιθική εποχή**.

   Κάθε εύρημα είναι ένα στοιχείο. Μαζί λένε την ιστορία.

### Παράδειγμα 2: Γιατί οι γεωργοί του Σέσκλου έχτισαν σπίτια με θεμέλια, ενώ οι κυνηγοί έμεναν σε σπηλιές;

1. Ο κυνηγός ακολουθεί τα ζώα. Ένα σπίτι που δεν μπορεί να το πάρει μαζί του δεν του χρησιμεύει.
2. Ο γεωργός πρέπει να φροντίζει το χωράφι του όλο τον χρόνο: να σπείρει, να περιμένει, να θερίσει.
3. Αφού μένει στον ίδιο τόπο για χρόνια, αξίζει τον κόπο να χτίσει γερό σπίτι και αποθήκες για τη σοδειά.
4. Ο τρόπος που βρίσκεις τροφή αποφασίζει και το πού θα ζήσεις.

## Ερωτήσεις

1. Ποια περίοδος λέγεται «προϊστορία»;
   - Η εποχή πριν οι άνθρωποι μάθουν να γράφουν
   - Η εποχή πριν εμφανιστούν οι άνθρωποι
   - Η εποχή των αρχαίων Αθηναίων
   - Η εποχή των μύθων και των θεών
2. Τι σημαίνει η λέξη «Νεολιθική»;
   - Νέα λίθινη εποχή
   - Εποχή των νέων ανθρώπων
   - Εποχή του νέου μετάλλου
   - Εποχή της πρώτης γραφής
3. Πώς έβρισκαν την τροφή τους οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής εποχής;
   - Με κυνήγι, ψάρεμα και συλλογή καρπών
   - Καλλιεργώντας σιτάρι και κριθάρι στα χωράφια
   - Αρμέγοντας τα κοπάδια τους
   - Αγοράζοντας από την αγορά
4. Γιατί οι κυνηγοί της Παλαιολιθικής δεν έχτιζαν μόνιμα σπίτια;
   - Μετακινούνταν πίσω από τα ζώα
   - Δεν τους άρεσαν τα σπίτια
   - Απαγορευόταν από τον βασιλιά τους
   - Δεν υπήρχαν πέτρες και ξύλα
5. Ποιο από αυτά ΔΕΝ ήταν όφελος της φωτιάς για τους πρώτους ανθρώπους;
   - Τους έμαθε να γράφουν
   - Τους ζέσταινε τις κρύες νύχτες
   - Έψηνε το φαγητό τους
   - Τους προστάτευε από τα άγρια ζώα
6. Τι άλλαξε όταν οι άνθρωποι έγιναν γεωργοί και κτηνοτρόφοι;
   - Εγκαταστάθηκαν μόνιμα και έχτισαν χωριά
   - Σταμάτησαν να χρησιμοποιούν πέτρινα εργαλεία
   - Άρχισαν να ζουν σε σπηλιές
   - Έγιναν πιο πολλοί νομάδες
7. Τι είναι το Σέσκλο και το Διμήνι;
   - Νεολιθικοί οικισμοί στη Θεσσαλία
   - Σπηλιές κυνηγών στην Κρήτη
   - Αρχαίες πόλεις-κράτη της Αττικής
   - Ονόματα πέτρινων εργαλείων
8. Σε μια ανασκαφή βρίσκονται σπόροι σιταριού και ένα πήλινο αγγείο. Ποιο είναι το πιο πιθανό;
   - Εκεί ζούσαν γεωργοί της Νεολιθικής εποχής
   - Εκεί ζούσαν κυνηγοί που άλλαζαν συχνά τόπο
   - Τα έφερε ο αέρας
   - Δεν μπορούμε να πούμε τίποτα

## Ασκήσεις

1. Ποιο ήταν το κύριο υλικό για τα εργαλεία στη Λίθινη Εποχή;
2. Στη γραμμή του χρόνου λείπει το όνομα ενός νεολιθικού χωριού της Θεσσαλίας, από το 6500 π.Χ. περίπου. Ποιο είναι;
   *Γραμμή του χρόνου από το τέλος της Παλαιολιθικής ως την Εποχή του Χαλκού· το γεγονός του 6500 π.Χ. περίπου είναι κενό.*
3. Γιατί οι πρώτοι γεωργοί άρχισαν να φτιάχνουν πήλινα αγγεία και να υφαίνουν ρούχα;
4. Ένας αρχαίος ποιητής φαντάζεται τους πρώτους ανθρώπους: «Δεν ήξεραν να χτίζουν σπίτια από τούβλα, στραμμένα στον ήλιο, ούτε να δουλεύουν το ξύλο. Ζούσαν χωμένοι σαν τα μικρά μυρμήγκια, στα βάθη των σπηλιών όπου δεν φτάνει ο ήλιος.» — Αισχύλος, Προμηθέας Δεσμώτης, 5ος αι. π.Χ. Σε τι συμφωνεί ο ποιητής με όσα βρήκαν οι αρχαιολόγοι, και τι δεν μπορούσε να ξέρει;
5. Θα ήθελες να ζεις σε μια ομάδα κυνηγών της Παλαιολιθικής ή σε ένα χωριό γεωργών της Νεολιθικής; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-3/history/prehistory
