# Ο Κυκλαδικός πολιτισμός

> Νησιώτες ναυτικοί του χαλκού και τα λευκά μαρμάρινα ειδώλια.

Ιστορία, Γ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-3/history/cycladic-civilisation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι σημαίνει «Εποχή του Χαλκού» και τι άλλαξε με το μέταλλο.
- Να εντοπίζεις τις Κυκλάδες και να εξηγείς γιατί οι κάτοικοί τους έγιναν ναυτικοί.
- Να περιγράφεις το εμπόριο του οψιανού από τη Μήλο.
- Να αναγνωρίζεις τα κυκλαδικά ειδώλια και το υλικό από το οποίο φτιάχτηκαν.

## Ένα νέο υλικό: ο χαλκός

Περίπου το **3000 π.Χ.** οι άνθρωποι στο Αιγαίο έμαθαν κάτι καινούργιο: να
λιώνουν στη φωτιά πέτρες που περιείχαν **χαλκό** και να χύνουν το μέταλλο σε
καλούπια.

Αργότερα ανακάλυψαν ότι αν ανακατέψουν τον χαλκό με λίγο **κασσίτερο**,
βγαίνει ένα πιο σκληρό μέταλλο, ο **μπρούντζος**. Από αυτό έφτιαχναν
μαχαίρια, τσεκούρια, εργαλεία και κοσμήματα.

Γι' αυτό η εποχή που ακολουθεί τη Λίθινη λέγεται **Εποχή του Χαλκού**. Η πέτρα
δεν εξαφανίστηκε, αλλά το μέταλλο ήταν πιο γερό και μπορούσε να ξαναλιώσει
και να ξαναγίνει κάτι άλλο.

Στο Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού άνθισαν τρεις μεγάλοι πολιτισμοί: ο
**Κυκλαδικός** στα νησιά, ο **Μινωικός** στην Κρήτη και ο **Μυκηναϊκός** στην
ηπειρωτική Ελλάδα. Ο πρώτος που θα γνωρίσεις είναι ο Κυκλαδικός.

## Νησιά σε κύκλο

Οι **Κυκλάδες** είναι τα νησιά στη μέση του Αιγαίου. Πήραν το όνομά τους
επειδή σχηματίζουν έναν **κύκλο** γύρω από τη μικρή **Δήλο**. Ανάμεσά τους
είναι η Νάξος, η Πάρος, η Μήλος, η Σύρος, η Αμοργός και η Κέρος.

*Χάρτης της Ελλάδας με τρία νησιά των Κυκλάδων: τη Νάξο, την Πάρο και τη Μήλο, στη μέση του Αιγαίου.*

Ο Κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε περίπου από το **3200 ως το 2000 π.Χ.** Οι
κάτοικοι ζούσαν σε **μικρά χωριά** με πέτρινα σπίτια, συχνά πάνω σε λόφους
κοντά στη θάλασσα, όπως η **Χαλανδριανή** στη Σύρο και η **Φυλακωπή** στη Μήλο.

Τα νησιά έχουν λίγη εύφορη γη. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν ό,τι μπορούσαν —
σιτάρι, κριθάρι, αμπέλια, ελιές — και έτρεφαν κατσίκες. Τα υπόλοιπα τα
έβρισκαν στη **θάλασσα**: ψάρια και, κυρίως, **δρόμους**.

## Κουπιά, όχι πανιά

Για να πας από νησί σε νησί χρειάζεσαι πλοίο. Οι Κυκλαδίτες έγιναν έμπειροι
**ναυτικοί**. Τα πλοία τους ήταν **μακριά και στενά**, με πολλά κουπιά, και
είχαν ψηλή πλώρη. Τα ξέρουμε από χαραγμένες εικόνες πάνω σε πήλινα σκεύη που
βρέθηκαν στη Σύρο.

*Ένα τέτοιο σκεύος από τη Χαλανδριανή της Σύρου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Ανάμεσα στις σπείρες, που μοιάζουν με κύματα, βρες το μακρύ πλοίο με την ψηλή πλώρη. Οι γραμμούλες από κάτω είναι τα κουπιά.*

Με αυτά τα πλοία ταξίδευαν σε όλο το Αιγαίο: στην Κρήτη, στην ηπειρωτική
Ελλάδα, στα παράλια της Μικράς Ασίας. Έπαιρναν μαζί τους προϊόντα των νησιών
και γύριζαν με άλλα. Αυτό λέγεται **εμπόριο** — και τότε γινόταν με
**ανταλλαγή**, όχι με χρήματα.

## Το μαύρο γυαλί της Μήλου

Η Μήλος είναι ηφαιστειογενές νησί. Εκεί υπάρχει ο **οψιανός**: μια μαύρη,
γυαλιστερή πέτρα που σχηματίζεται όταν η λάβα κρυώνει πολύ γρήγορα.

Αν σπάσεις τον οψιανό, βγάζει άκρες **πιο κοφτερές από ξυράφι**. Ήταν τέλειος
για λεπίδες, ξύστρες και μύτες βελών. Οι άνθρωποι τον ήθελαν τόσο πολύ, που
οψιανός από τη Μήλο βρέθηκε στο σπήλαιο **Φράγχθι** της Αργολίδας, σε
στρώματα παλαιότερα κι από τους πρώτους γεωργούς. Κάποιοι, δηλαδή, πήγαιναν
με βάρκες στη Μήλο πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από τους Κυκλαδίτες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τι φτιάχτηκε;*

## Τα λευκά ειδώλια

Το πιο γνωστό δημιούργημα των Κυκλαδιτών είναι τα **μαρμάρινα ειδώλια**.
Τα περισσότερα είναι γυναικείες μορφές, όρθιες, με τα **χέρια σταυρωμένα**
πάνω στην κοιλιά και το πρόσωπο σχεδόν επίπεδο, με μόνο τη μύτη να ξεχωρίζει.
Άλλα είναι μουσικοί, όπως ο **Αρπιστής** από την Κέρο.

Τα σκάλιζαν στο λευκό μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου και τα γυάλιζαν με
**σμύριδα**, μια σκληρή πέτρα της Νάξου. Κάποια χωράνε στην παλάμη σου, άλλα
έχουν σχεδόν το ύψος ανθρώπου.

*Ο Αρπιστής της Κέρου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Κάθεται σε θρόνο και παίζει άρπα. Με λίγες απλές γραμμές, καταλαβαίνεις αμέσως τι κάνει.*

> **Κλειδί**
>
> Οι Κυκλαδίτες ζούσαν από τη **θάλασσα**.
>
> Λίγη γη, πολλά νησιά, πολύτιμα πετρώματα (οψιανός, μάρμαρο, σμύριδα): όλα μαζί
> τους έκαναν **ναυτικούς και εμπόρους**, που ένωσαν το Αιγαίο με τα πλοία τους.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ειδώλια σήμερα φαίνονται κάτασπρα, αλλά αρχικά ήταν **βαμμένα**: οι
> επιστήμονες βρήκαν ίχνη χρώματος για μάτια, μαλλιά και στολίδια.
>
> Και **δεν ξέρουμε σίγουρα** τι ήταν. Βρέθηκαν κυρίως σε τάφους. Ίσως να είχαν
> θρησκευτικό ρόλο, ίσως να συνόδευαν τους νεκρούς. Όταν δεν υπάρχει γραπτό
> κείμενο, οι αρχαιολόγοι κάνουν υποθέσεις — και το λένε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι κάτοικοι των Κυκλάδων έγιναν ναυτικοί και όχι μεγάλοι γεωργοί;

1. Τα νησιά είναι μικρά και βραχώδη. Η εύφορη γη δεν φτάνει για πολλά χωράφια.
2. Η θάλασσα όμως είναι παντού γύρω τους, και τα νησιά είναι κοντά το ένα στο άλλο: από το ένα βλέπεις συχνά το επόμενο.
3. Είχαν και υλικά που δεν υπήρχαν αλλού, όπως οψιανό και μάρμαρο, που μπορούσαν να ανταλλάξουν.
4. Με λίγη γη, πολύ θάλασσα και πολύτιμα υλικά, το πλοίο ήταν ο πιο λογικός δρόμος.

   Ο τόπος όπου ζεις δείχνει ποια δουλειά σε συμφέρει.

### Παράδειγμα 2: Στην Κρήτη βρέθηκαν λεπίδες από οψιανό της Μήλου. Τι μας λέει αυτό;

1. Ο οψιανός αυτός υπάρχει μόνο στη Μήλο. Δεν μπορεί να φύτρωσε μόνος του στην Κρήτη.
2. Ανάμεσα στα δύο νησιά υπάρχει ανοιχτή θάλασσα. Κάποιος τον μετέφερε **με πλοίο**.
3. Οι Κρητικοί τον ήθελαν αρκετά για να δώσουν κάτι σε αντάλλαγμα.
4. Υπήρχαν λοιπόν **θαλάσσια ταξίδια και εμπόριο** ανάμεσα στα νησιά του Αιγαίου.

   Ένα μικρό κομμάτι πέτρας μπορεί να αποδείξει ένα ολόκληρο δίκτυο ταξιδιών.

## Ερωτήσεις

1. Τι βγαίνει όταν ανακατέψεις χαλκό με λίγο κασσίτερο;
   - Μπρούντζος
   - Οψιανός
   - Μάρμαρο
   - Σίδηρος
2. Από πού πήραν το όνομά τους οι Κυκλάδες;
   - Σχηματίζουν κύκλο γύρω από τη Δήλο
   - Από τους Κύκλωπες του μύθου
   - Από έναν βασιλιά που λεγόταν Κύκλος
   - Επειδή είναι όλα στρογγυλά
3. Από ποιο νησί ερχόταν ο οψιανός που ταξίδευε σε όλο το Αιγαίο;
   - Από τη Μήλο
   - Από τη Νάξο
   - Από την Κρήτη
   - Από τη Δήλο
4. Γιατί οι άνθρωποι ήθελαν τόσο πολύ τον οψιανό;
   - Έσπαγε σε πολύ κοφτερές λεπίδες
   - Ήταν μαλακός και σκαλιζόταν εύκολα σε αγάλματα
   - Έλιωνε εύκολα και γινόταν μέταλλο
   - Ήταν χρυσαφένιος και γυάλιζε
5. Πώς ήταν τα πλοία των Κυκλαδιτών;
   - Μακριά και στενά, με κουπιά
   - Μεγάλα ιστιοφόρα με πολλά πανιά
   - Σχεδίες από δεμένα καλάμια
   - Δεν είχαν πλοία
6. Πώς γινόταν το εμπόριο στο Αιγαίο εκείνη την εποχή;
   - Με ανταλλαγή προϊόντων
   - Με χάρτινα χαρτονομίσματα
   - Με κέρματα από χρυσό
   - Δεν υπήρχε εμπόριο
7. Ποιο από αυτά είναι σωστό για τα κυκλαδικά ειδώλια;
   - Ήταν από μάρμαρο και αρχικά ήταν βαμμένα
   - Ήταν από χρυσό
   - Ήταν πάντα κάτασπρα, όπως τα βλέπουμε σήμερα
   - Ξέρουμε σίγουρα τι ήταν, αφού γράφει πάνω τους
8. Αν οι Κυκλάδες είχαν μεγάλες εύφορες πεδιάδες, τι θα ήταν πιο πιθανό;
   - Να ζουν πιο πολλοί από τη γεωργία
   - Να μη χρειάζονται ποτέ πλοία
   - Να εξαφανιστεί ο οψιανός της Μήλου
   - Να μην υπάρχει καμία αλλαγή

## Ασκήσεις

1. Από ποιο υλικό σκάλιζαν οι Κυκλαδίτες τα ειδώλιά τους, και από ποια νησιά ερχόταν;
2. Στον χάρτη σημειώνονται τρία νησιά. Από ποιο από αυτά έβγαζαν οι αρχαίοι τον μαύρο οψιανό; Πες τον αριθμό και το όνομά του.
   *Χάρτης της Ελλάδας με τρία νησιά σημειωμένα με τους αριθμούς 1, 2 και 3.*
3. Γιατί ο μπρούντζος ήταν πιο χρήσιμος από την πέτρα για εργαλεία και μαχαίρια;
4. Ο Θουκυδίδης γράφει: «Όταν οι Αθηναίοι καθάρισαν τη Δήλο και άνοιξαν όλους τους τάφους του νησιού, πάνω από τους μισούς νεκρούς φάνηκε ότι ήταν Κάρες. Τους αναγνώρισαν από τα όπλα που ήταν θαμμένα μαζί τους και από τον τρόπο που θάβουν ακόμα και σήμερα.» — Θουκυδίδης, Ιστορία, 5ος αι. π.Χ. (Οι Κάρες ήταν ένας λαός της Μικράς Ασίας.) Πώς κατάλαβαν οι Αθηναίοι ποιοι ήταν θαμμένοι στους παλιούς τάφους;
5. Αν ζούσες στις Κυκλάδες γύρω στο 2500 π.Χ., τι θα ήθελες να είσαι: ναυτικός, τεχνίτης που σκαλίζει ειδώλια ή γεωργός; Γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-3/history/cycladic-civilisation
