# Ο πολιτισμός μας

> Από το αρχαίο θέατρο και τους Ολυμπιακούς αγώνες ως τον αργαλειό και τους χορούς: τι μας άφησαν οι παλιότεροι.

Μελέτη Περιβάλλοντος, Γ΄ Δημοτικού. https://www.akademio.gr/el/dim-3/environment/culture-heritage

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι πολιτισμός: ό,τι δημιούργησαν οι παλιότεροι και ό,τι δημιουργούμε εμείς.
- Να συγκρίνεις τη ζωή ενός παιδιού στην αρχαία Αθήνα με τη δική σου.
- Να περιγράφεις το αρχαίο θέατρο και τους αρχαίους Ολυμπιακούς αγώνες.
- Να λες τι είναι η παράδοση και πώς περνάει από γενιά σε γενιά.

## Τι είναι πολιτισμός

Περπάτα στον τόπο σου και κοίτα γύρω: ένα αρχαίο θέατρο, μια βυζαντινή
εκκλησία , ένα παλιό πέτρινο γεφύρι, ένα καινούργιο σχολείο
. Τα έφτιαξαν άνθρωποι, σε διαφορετικές εποχές.

Όλα αυτά, μαζί με τη **γλώσσα** που μιλάμε, τα **τραγούδια**, τους **χορούς**,
τα **έθιμα** και τον τρόπο που φερόμαστε ο ένας στον άλλον, είναι ο
**πολιτισμός** μας.

> **Κλειδί**
>
> Πολιτισμός είναι ό,τι δημιούργησαν οι άνθρωποι που έζησαν πριν από εμάς, **και**
> ό,τι δημιουργούμε εμείς και θα αφήσουμε σε όσους έρθουν μετά.
>
> Δεν είναι μόνο τα αρχαία. Είναι και το πώς φροντίζουμε έναν άρρωστο, ένα
> αδέσποτο ζώο, ένα παιδί που το πειράζουν.

## Ένα παιδί στην αρχαία Αθήνα

Ο Ίων είναι εννιά χρονών και ζει στην Αθήνα, πριν από περίπου δυόμισι χιλιάδες
χρόνια. Φοράει έναν απλό **χιτώνα**, ένα κομμάτι ύφασμα δεμένο στη μέση.

Παίζει με **μπάλες**, **σβούρες**, **βόλους**, **κότσια** (μικρά κοκαλάκια που
τα πετάς σαν ζάρια) και με ένα ξύλινο **γιο-γιο**. Η αδερφή του έχει **κούκλα**
από πηλό με χέρια και πόδια που κουνιούνται.

Το πρωί ο Ίων πηγαίνει σε τρεις δασκάλους:

- Ο **γραμματιστής** του μαθαίνει ανάγνωση, γραφή και αριθμητική.
- Ο **κιθαριστής** του μαθαίνει μουσική και τραγούδια των ποιητών.
- Ο **παιδοτρίβης** τον γυμνάζει: τρέξιμο, πάλη, άλμα.

Η αδερφή του όμως **δεν** πηγαίνει σχολείο. Στην αρχαία Αθήνα, σχολείο πήγαιναν
μόνο τα αγόρια. Τα κορίτσια μάθαιναν στο σπίτι να υφαίνουν και να φροντίζουν
το νοικοκυριό.

Ο πατέρας του Ίωνα πηγαίνει στον λόφο της **Πνύκας**, δίπλα στην Ακρόπολη. Εκεί
οι Αθηναίοι συζητούν και αποφασίζουν όλοι μαζί για την πόλη τους, και ισχύει ό,τι
θέλουν οι περισσότεροι. Αυτό είναι η **δημοκρατία**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αθηναϊκή δημοκρατία **δεν ήταν για όλους**.
>
> Στην Πνύκα ψήφιζαν μόνο οι άντρες Αθηναίοι. Οι γυναίκες, οι ξένοι και οι
> δούλοι δεν είχαν λόγο. Σήμερα στην Ελλάδα ψηφίζουν όλοι οι πολίτες από τα $17$
> τους, άντρες και γυναίκες.

## Η παράσταση αρχίζει

Όπου έχτιζαν πόλη, οι αρχαίοι Έλληνες έχτιζαν και **θέατρο**. Το θεωρούσαν
μέρος της μόρφωσης. Οι πλούσιοι πολίτες ήταν υποχρεωμένοι να πληρώνουν τις
παραστάσεις, και λέγονταν **χορηγοί**. Όποιος δεν είχε χρήματα έβλεπε το έργο
χωρίς εισιτήριο.

Το θέατρο είχε τρία μέρη:

- την **ορχήστρα**, τον στρογγυλό χώρο όπου χόρευε και τραγουδούσε ο χορός·
- το **κοίλον**, τα σκαλιά για τους θεατές, σκαμμένα στην πλαγιά ενός λόφου·
- τη **σκηνή**, το κτίριο πίσω από την ορχήστρα, όπου άλλαζαν οι ηθοποιοί.

Οι ηθοποιοί ήταν μόνο άντρες και φορούσαν **μάσκες**: έτσι ένας ηθοποιός μπορούσε
να παίξει πολλούς ρόλους, και άντρες έπαιζαν και γυναίκες.

*Το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. Τα σκαλιά του ανεβαίνουν στην πλαγιά σε μισό κύκλο γύρω από την ορχήστρα. Ακόμα κι αν ρίξεις ένα κέρμα στην ορχήστρα, το ακούνε και στα πιο ψηλά σκαλιά. Εκεί γίνονται παραστάσεις και σήμερα, κάθε καλοκαίρι.*

## Ο κότινος και οι Ολυμπιακοί αγώνες

Οι αρχαίοι Έλληνες γυμνάζονταν για να ασκούν το **σώμα**, όπως μορφώνονταν για να
ασκούν το **μυαλό**. Ο πιο μεγάλος αγώνας ήταν οι **Ολυμπιακοί**, που γίνονταν
**κάθε τέσσερα χρόνια** στην Ολυμπία.

Εκεί Έλληνες από όλες τις πόλεις άφηναν τα όπλα και αγωνίζονταν ειρηνικά, με
σεβασμό στους κανόνες. Ο νικητής δεν έπαιρνε χρυσό. Έπαιρνε τον **κότινο**, ένα
στεφάνι από κλαδί αγριελιάς, και τη δόξα για την πόλη του.

*Το αρχαίο στάδιο της Ολυμπίας. Η λευκή πέτρινη γραμμή είναι η αφετηρία των δρομέων. Οι θεατές κάθονταν πάνω στις χορταριασμένες πλαγιές, χωρίς σκαλιά.*

Σήμερα οι **Ολυμπιακοί** και οι **Παραολυμπιακοί** αγώνες γίνονται κάθε
τέσσερα χρόνια σε άλλη πόλη του κόσμου. Αθλητές με διαφορετικές γλώσσες,
θρησκείες και συνήθειες αγωνίζονται μαζί. Η Ολυμπιακή φλόγα ανάβει ακόμα στην
Ολυμπία και ταξιδεύει ως την πόλη των αγώνων.

Δες πόσο παλιοί είναι οι αγώνες. Οι πρώτοι που ξέρουμε έγιναν στην Ολυμπία
το $776$ π.Χ. Ύστερα σταμάτησαν για πάνω από χίλια πεντακόσια χρόνια, και
ξανάρχισαν στην Αθήνα το $1896$. Το $2004$ ήρθαν πάλι στην Αθήνα.

*Γραμμή του χρόνου για τους Ολυμπιακούς: οι πρώτοι το 776 π.Χ. στην Ολυμπία, το τέλος των αρχαίων αγώνων γύρω στο 393 μ.Χ., οι πρώτοι σύγχρονοι το 1896 στην Αθήνα και ξανά στην Αθήνα το 2004.*

## Η παράδοση

Παλιά δεν υπήρχαν εργοστάσια. Οι άνθρωποι έφτιαχναν μόνοι τους τα ρούχα τους
στον **αργαλειό**, και κάποιοι έγιναν **τεχνίτες**: χτίστες, κοσμηματοποιοί,
γεφυροποιοί. Δεν πήγαιναν σε σχολή· μάθαιναν δίπλα σε έναν παλιότερο τεχνίτη.

Με τον ίδιο τρόπο, από τον παππού και τη γιαγιά στα εγγόνια, περνούσαν τα
τραγούδια, οι χοροί, οι συνταγές, τα έθιμα. Αυτό είναι η **παράδοση**.

- Τα **κάλαντα** που λες τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά.
- Η **βασιλόπιτα** με το φλουρί.
- Οι **μάσκες** και οι μεταμφιέσεις της Αποκριάς.
- Ο **χαρταετός** την Καθαρά Δευτέρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τότε, τώρα ή πάντα;*

> **Θυμήσου**
>
> **Πολιτισμός**: έργα, γλώσσα, συνήθειες, συμπεριφορά, από παλιά ως σήμερα.
>
> **Παράδοση**: έθιμα, τραγούδια, χοροί που περνάνε **από γενιά σε γενιά**.
>
> Θέατρο και Ολυμπιακοί αγώνες: δύο δώρα των αρχαίων Ελλήνων που ζουν ακόμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο θέατρο της Επιδαύρου χωρούσαν πάνω από δέκα χιλιάδες θεατές, χωρίς μικρόφωνα. Πώς άκουγαν όλοι;

1. Το θέατρο είναι **σκαμμένο σε πλαγιά**, σε μισό κύκλο. Τα σκαλιά ανεβαίνουν
   απότομα, οπότε κανένας θεατής δεν κρύβει τον ήχο από τον πίσω του.
2. Όλοι κάθονται σχεδόν **στην ίδια απόσταση** από την ορχήστρα, γύρω γύρω.
3. Τα πέτρινα σκαλιά στέλνουν τη φωνή προς τα πάνω. Έτσι οι αρχαίοι έκαναν
   χωρίς ηλεκτρισμό ό,τι κάνουν σήμερα τα μεγάφωνα.

### Παράδειγμα 2: Η γιαγιά της Άννας υφαίνει χαλιά στον αργαλειό, όπως η μητέρα της και η γιαγιά της. Πώς το έμαθε, χωρίς σχολή;

1. Την έμαθε η **μητέρα** της, δουλεύοντας δίπλα της από μικρή. Εκείνη το είχε μάθει
   από τη δική της μητέρα.
2. Τα σχέδια των χαλιών, τα χρώματα και τα μυστικά της δουλειάς πέρασαν **από στόμα
   σε στόμα**, χωρίς να γραφτούν πουθενά.
3. Αυτό είναι παράδοση. Αν η Άννα μάθει από τη γιαγιά της, η παράδοση θα συνεχίσει
   μία γενιά ακόμα.

## Ερωτήσεις

1. Τι από αυτά είναι κομμάτι του πολιτισμού μας;
   - Η γλώσσα που μιλάμε
   - Η βροχή του χειμώνα
   - Τα βουνά της Πίνδου
   - Ο ήλιος που ανατέλλει
2. Ποιοι πήγαιναν σχολείο στην αρχαία Αθήνα;
   - Μόνο τα αγόρια
   - Όλα τα παιδιά
   - Μόνο τα κορίτσια
   - Κανένα παιδί
3. Τι μάθαινε στα παιδιά ο παιδοτρίβης;
   - Γυμναστική
   - Ανάγνωση
   - Μουσική
   - Ζωγραφική
4. Ποιοι ψήφιζαν στην Πνύκα στην αρχαία Αθήνα;
   - Οι άντρες Αθηναίοι
   - Όλοι οι κάτοικοι
   - Μόνο ο βασιλιάς
   - Οι γυναίκες Αθηναίες
5. Πώς λεγόταν ο στρογγυλός χώρος του αρχαίου θεάτρου όπου χόρευε ο χορός;
   - Ορχήστρα
   - Κοίλον
   - Σκηνή
   - Στάδιο
6. Γιατί οι αρχαίοι ηθοποιοί φορούσαν μάσκες;
   - Για να παίζει ο ένας πολλούς ρόλους
   - Για να μην τους πιάνει το κρύο
   - Γιατί ντρέπονταν το κοινό
   - Για να μη μιλάνε δυνατά
7. Τι έπαιρνε ο νικητής στους αρχαίους Ολυμπιακούς αγώνες;
   - Στεφάνι από αγριελιά
   - Ένα χρυσό μετάλλιο
   - Ένα σακί χρυσά νομίσματα
   - Ένα άλογο
8. Πώς περνούσαν παλιά τα τραγούδια και οι χοροί από τους μεγάλους στους μικρούς;
   - Από στόμα σε στόμα
   - Από την τηλεόραση
   - Από το διαδίκτυο
   - Μόνο από βιβλία

## Ασκήσεις

1. Κάθε πόσα χρόνια γίνονταν οι αρχαίοι Ολυμπιακοί αγώνες;
2. Γιατί οι αρχαίοι Έλληνες έχτιζαν τα θέατρα πάνω σε πλαγιές λόφων;
3. Ο πίνακας συγκρίνει το σχολείο του Ίωνα με το δικό σου.

   Το σχολείο στην αρχαία Αθήνα και σήμερα.

   | Τι συγκρίνουμε | Αρχαία Αθήνα | Σήμερα |
   | --- | --- | --- |
   | Ανάγνωση και γραφή | ναι | ναι |
   | Μουσική | ναι, με λύρα και κιθάρα | ναι |
   | Γυμναστική | ναι | ναι |
   | Πληροφορική | όχι | ναι |
   | Ποιοι πηγαίνουν | μόνο τα αγόρια | όλα τα παιδιά |

   α) Ποια μαθήματα υπήρχαν και τότε και σήμερα;
   β) Ποια είναι η πιο μεγάλη διαφορά;
4. Διάλεξε ένα έθιμο του τόπου σου που δεν θα ήθελες να χαθεί. Τι μπορείς να κάνεις εσύ γι' αυτό; Εσύ τι λες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/dim-3/environment/culture-heritage
